Η ταινία «Οι ήρωες της Σίπκα» – κινηματογραφική μαρτυρία δύο εποχών

Ο Ρωσοτουρκικός Πόλεμος του 1877–1878 ολοκληρώνεται στις 3 Μαρτίου με τη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου. Μετά από πέντε αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας αποκαθίσταται η βουλγαρική κρατική υπόσταση, όμως η Συνθήκη του Βερολίνου διασπά την εθνική κοινότητα. Δεκαετίες αργότερα, στο αποκορύφωμα του Ψυχρού Πολέμου, ο βουλγαρικός κινηματογράφος επιστρέφει σε αυτό το θέμα με τη μεγαλειώδη παραγωγή «Οι ήρωες της Σίπκα» (1955), η οποία σήμερα θεωρείται η ταινία με τις πιο επικές πολεμικές σκηνές, που γυρίστηκε ποτέ στη Βουλγαρία.

«Όλα αρχίζουν από το σενάριο, πρώτα από το λογοτεχνικό και έπειτα από το σκηνοθετικό», διηγείται η αναπλ. καθηγήτρια Μαριάνα Πίσκοβα από το Νοτιοδυτικό Πανεπιστήμιο. «Το λογοτεχνικό σενάριο είναι του Αρκάντιι Περεβέντσεφ, βραβευμένου με Βραβείο Στάλιν. Στόχος της παραγωγής είναι να επιβάλει στο κοινό την ιδεολογική θέση του τότε κυβερνώντος Κομμουνιστικού Κόμματος – ότι η Ρωσία και η Σοβιετική Ένωση είναι διπλοί απελευθερωτές της Βουλγαρίας. Την πρώτη φορά, το 1878, οι Βούλγαροι απελευθερώνονται από τον οθωμανικό ζυγό και το 1944 – από τον φασισμό.»

Η ταινία υλοποιείται βάσει συμφωνίας μεταξύ Σόφιας και Μόσχας. Το 1952 ο Σεργκέι Βασίλιεφ αποστέλλεται ως καλλιτεχνικός διευθυντής της βουλγαρικής κινηματογραφίας. «Αρχικά η ταινία είχε σχεδιαστεί ώστε να κάνει αναφορά στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και στην απελευθέρωσή μας από τον φασιστικό ζυγό», συμπληρώνει η Πίσκοβα. «Ίσως να μη χρειάζονται μεμονωμένοι ήρωες, γιατί η έμφαση δίνεται στον λαό. Ωστόσο, ο Μηχαγίλ Σκόμπελεφ για πρώτη φορά λαμβάνει περισσότερη προσοχή και ρόλο στην πλοκή – εκεί όπου πριν ήταν σχεδόν απαρατήρητος.»

Στο πνεύμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, ο κεντρικός ήρωας είναι ο λαός, και η πλοκή αποφεύγει να παρουσιάσει την αυτοκρατορική Ρωσία ως κύριο πρωταγωνιστή. Για δραματική ένταση εισάγονται συγκρούσεις μεταξύ των τσαρικών στρατηγών και της ανώτατης διοίκησης του Ρωσικού Στρατού, με επικεφαλής τον πρίγκιπα Νικολάι Νικολάεβιτς. Χωρίς CGI, ο Βασίλιεφ δημιουργεί μνημειακές πολεμικές σκηνές μέσω μακετών, ζωγραφικής πάνω σε γυαλί και πραγματικών μαζικών σκηνών. «Τα πλάνα αναπαριστούν εμβληματικούς πίνακες ζωγράφων που συμμετείχαν στον πόλεμο. Τα γυρίσματα έγιναν ακόμη και σε αυθεντικές τοποθεσίες και εποχές των μαχών – στον Δούναβη, στο Πλέβεν, στη Σίπκα, στη χειμερινή διάβαση του Αίμου», αφηγείται η Πίσκοβα. «Η Βουλγαρία χρηματοδοτεί την παραγωγή με τα πρωτοφανή για την εποχή 16 εκατομμύρια λέβα, γεγονός που επιτρέπει στον Βασίλιεφ να αναπτύξει πλήρως το όραμά του.»

Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό τόσο με τον δραματισμό των σκηνών όσο και με τον ρεαλισμό των κασκαντέρ. Δυστυχώς, κατά τα γυρίσματα υπάρχουν και πραγματικά θύματα από την κινηματογραφική ομάδα. Η ταινία γρήγορα μετατρέπεται σε πολιτιστικό σύμβολο και το 1955 τιμάται με βραβείο σκηνοθεσίας στο Festival de Cannes. «Τη φωτογραφία από τη βράβευση την έχω τοποθετήσει στο τέλος του βιβλίου – δεν υπάρχουν πολλές εικόνες, αλλά αυτή είναι πολύ χαρακτηριστική», λέει η Πίσκοβα. «Ο Σεργκέι Βασίλιεφ λαμβάνει το βραβείο σκηνοθεσίας για τη βουλγαρική ταινία «Οι ήρωες της Σίπκα».»

Σήμερα η ταινία θεωρείται κλασική όχι μόνο λόγω της ιστορικής της θεματολογίας, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο μαρτυρεί την εποχή της. Δείχνει πώς ο κινηματογράφος μπορεί να είναι ταυτόχρονα ιστορική αφήγηση και καθρέφτης των ιδεολογικών και πολιτισμικών στάσεων μιας εποχής.

Επιμέλεια και μετάφραση: Σβέτλα Τόντοροβα