Filmi "Heronjtë e Shipkës" - një histori kinematografike që dëshmon për dy epoka

Lufta Ruso-Turke e viteve 1877-78 përfundoi më 3 mars me nënshkrimin e Traktatit paraprak të Paqes së San Stefanos. Pas pesë shekujsh sundimi osman, shtetësia bullgare u rishfaq, por me Traktatin e Berlinit të vitit 1878, ajo u gjymtua dhe bashkësia kombëtare bullgare u copëtua përgjithmonë. Kinematografia bullgare, e udhëhequr nga ajo sovjetike, iu rikthye kësaj teme gjatë Luftës së Ftohtë. 

• Lindja e Mbretërisë së Tretë Bullgare 
  

Çdo film, madje edhe një film i dedikuar të kaluarës historike, është një dokument i kohës së vet. Monografia unike nga Doc. Mariana Piskova nga Universiteti Jugperëndimor në Bllagoevgrad mbi xhirimin e filmit "Heronjtë e Shipkës" e konfirmon rregullin.

Duke marrë pjesë në një projekt ndërkombëtar që studion politikat e kujtesës për Luftën Ruso-Turke të viteve 1877–78, ajo hap arkivat e prodhimit të madh kinematografik bullgaro-rus, të krijuar më shumë se 70 vjet më parë. "Heronjtë e Shipkës" nga viti 1955 është ndoshta filmi më i luftës i xhiruar ndonjëherë në Bullgari. Vepra dallohet për dramatizmin e saj të jashtëzakonshëm, megjithëse është krijuar në një kohë shumë të vështirë, kur nuk mbështeteshin te sasia për të pasur cilësi. E gjitha fillon me skenarin, dhe ajo që është jashtëzakonisht mbresëlënëse këtu është fakti se skenaristi dhe regjisori janë pasardhës të pjesëmarrësve të drejtpërdrejtë në Luftën Ruso-Turke. Kur erdhi për herë të parë në Bullgari, regjisori Sergej Vasiliev u interesua veçanërisht për monumentet që ruanin kujtimin e ngjarjeve historike.

Kineasti Sergej Vasiliev ishte një nga autorët e filmit historik action sovjetik të vitit 1934 "Çapaev". Sipas një marrëveshjeje midis Sofjes dhe Moskës në vitin 1948, ai u emërua në vitin 1952 si drejtor artistik i kinematografisë bullgare. Qëllimi ishte të xhirohej një film bullgar nga specialistë sovjetikë që do t'u "mësonin bullgarëve si të bënin kinema socialiste". 

"Gjithçka fillon me skenarin, së pari me skenarin letrar, dhe pastaj me skenarin e regjisorit", tregon për Radio Bullgarinë docentja Mariana Piskova. "Skenari letrar, ose prototipi, është nga Arkadi Pervencev - një shkrimtar sovjetik i cili ishte fitues i Çmimit të Stalinit në ato vite. Gjyshi i tij ishte pjesëmarrës në luftë, domethënë ishte i lidhur emocionalisht. Babai i regjisorit, Sergej Vasiliev, ishte gjithashtu pjesëmarrës në frontin ballkanik në luftë. Përveç kësaj fëmijëria e Sergej Vasiliev kaloi në arkivin ushtarak në Moskë, në rrugën “Balmanskaja”, ku babai i tij punonte si arkivist. Kështu që ai i njihte drejtpërdrejt pjesëmarrësit e tjerë në luftë dhe ishte vërtet i lidhur emocionalisht me këtë temë."

Qëllimi kryesor i produksionit është t’i imponojë audiencës ideologjinë e partisë komuniste në pushtet në atë kohë se Rusia dhe imperializmi i saj i rilindur i Kominternit në BRSS janë çlirimtarë të dyfishtë të Bullgarisë - herën e parë në vitin 1878 bullgarët u çliruan nga zgjedha osmane, dhe në vitin 1944 Ushtria e Kuqe i çliroi ata nga “zgjedha fashiste”. Filmi përfundon me skenën ikonike të propagandës, se si komandanti i Frontit të Tretë Ukrainas, Mareshali F. Tollbuhin, me trupat e tij ngjitet në majën legjendare “Shën Nikolla”, e njohur si Maja Shipka. Rezulton se kjo ishte skena e parë e filmuar në mars të vitit 1953.

“Më 20 maj 1953, mbërritën pjesëmarrësit e parë sovjetikë në ekip. Për më tepër, ata sollën me vete fletët tekniko-montuese dhe dokumente të tjera që askush në Bullgari nuk i kishte parë më parë. Sipas këtyre dokumenteve, ishin planifikuar 7000 pjesëmarrës për skenat masive. Deri në këtë moment, në Bullgari dihej se nevojiteshin 2700 ushtarë. Diferenca deri në 7000 është vetëkuptueshëm shumë e madhe dhe është e qartë se një gjë e tillë nuk mund të realizohej për 2 ditë, apo për një ditë organizimi.” 

Problemi i filmit “Herojtë e Shipkës” qëndron që në vetë skenarin – në subjekt nuk ka një personazh kryesor, sepse, në frymën e realizmit socialist, “personazhi kryesor është populli”. Që të ketë njëfarë intrige dhe për të mos paraqitur Rusinë perandorake si protagonistin kryesor në luftë, është shpikur përplasja midis disa gjeneralëve caristë dhe komandës kryesore të Ushtrisë Ruse, të përfaqësuar nga vëllai i perandorit, princi Nikollaj Nikollaeviç.

“Në fillim, filmi është konceptuar që të bëjë atë lidhje me luftën tjetër – Luftën e Dytë Botërore dhe me ‘çlirimin tonë nga zgjedha fashiste’– rrëfen studiuesja. – Ndoshta vërtet nuk duhen heronj dhe ky është thelbi. Por nuk mund të mos hap një parantezë dhe të them se, sidoqoftë, Skobelev në këtë film për herë të parë paraqitet pak më i ndriçuar. Deri në këtë moment, Skobelev ka qenë një figurë që nuk është vënë kurrë në një dritë të tillë dhe me një rol të tillë. Prandaj Sergej Vasiliev arrin deri diku ta ndriçojë këtë figurë (Mihaill Skobelev është një nga gjeneralët që kanë udhëhequr ngjarje kyçe gjatë luftës – kalimi dimëror përmes malit Stara Pllaninësa, rrethimi i qytetit Pleven, pushtimi i Lloveçit dhe fitorja te Shejnovo, për çka ushtarët e tij thoshin: “ku është Skobelev, aty është fitorja” – shën. red.). Por regjisori mendon se vendi i tij nuk është të jetë personazhi kryesor, sepse sipas Vasilievit personazhi kryesor është populli.”

Në kohët kur nuk ekzistonte CGI (Computer-Generated Imagery), kur truket filmike kufizoheshin në përdorimin e maketеve dhe vizatimeve shtesë mbi xhamin përpara kamerës, Sergej Vasiliev krijon skena monumentale betejash. Jo vetëm skenat masive janë mbresëlënëse, por edhe kaskadat dhe realizmi i luftës. Pamjet rikrijojnë fjalë për fjalë tablo të njohura të piktorëve që morën pjesë në luftë.

Për fat të keq, gjatë xhirimeve ka edhe viktima reale nga ekipi dhe statistët. Bullgaria, e cila financoi prodhimin me 16 milionë leva – një shumë e paparë për atë kohë – i mundëson Vasilievit të shpalosë plotësisht vizionin e tij. Ai xhiron madje në vendet autentike të betejave dhe në të njëjtat stinë të vitit. Skenat e kalimit të Danubit, rrethimit të Plevenit, betejave në Shipka dhe kalimit dimëror të Ballkanit, u bënë ikonike dhe më vonë u përdorën si citime në të gjitha prodhimet filmike dhe televizive kushtuar Luftës Ruso-Turke çlirimtare për bullgarët. Vlerat artistike të “Herojtë e Shipkës” dhe koniunktura politike bënë të mundur që në vitin 1955 filmi të nderohej me çmimin për regji në Festivalin e Filmit në Kanë.

"E kam vendosur foton nga ceremonia e ndarjes së çmimeve në fund të librit, nuk ka shumë ilustrime, por është shumë treguese. Sergej Vasiliev merr çmimin për regjisor të filmit bullgar "Heronjtë e Shipkës".

Lexoni më shumë në arkivin tonë:

• Më 3 mars, Bullgaria feston Lirinë 
  

Përgatiti në shqip: Vesella Mançeva