Konteynerden depoya kadar atık ayrıştırma yönetiminde sorunlar

Bulgaristan'da 20 yılı aşkın süredir cam, kağıt ve metal gibi atıkları farklı konteynerlere atıyoruz, ancak bunu gerçekten en verimli ve etkili bir şekilde yapabiliyor muyuz?

2003 yılında ilk Atık Yönetimi Kanunu'nun kabul edilmesiyle, atıkların geri dönüşümü için ilk kuruluşlar oluşturuldu ve 2005 yılından itibaren atıkların özelliklerine göre ayrıştırılarak toplanması için konteynerler yerleştirilmeye başlandı. Bununla birlikte, depozito sistemi konusu aynı yerde saymaya devam ediyor gibi görünüyor. Bunun nedeni nedir? “Za Zemyata” (Dünya için) Derneği'nin “Sıfır Atık” ekibinde uzman olan Danita Zarichinova'ya göre, bu konu büyük ölçüde çevre ve su bakanının kim oladuğuna ve bu konuyu öncelikleri arasına alıp almadığına bağlıdır.

Son zamanlarda çevre bakanları sık sık değişiyor ve oluşturulan çalışma gruplarının faaliyetleri her seferinde bir sonuca varılmadan baştan başlıyor. Böylece, cam şişeleri ve kavanozları tekrar tekrar kullanmak yerine, doğrudan cam konteynerine, daha kötü durumda ise evsel atıklara gidiyor.

Danita Zarichinova şöyle konuştu:

“Za zemyata" çevre derneğimizin deparçası olduğu çalışma grubunun toplanması bekleniyor. Belirli kişilerin çıkarları bazen ülke çıkarlarından daha ön planda olduğunu görüyoruz.Özellikle depozito sistemi (mağazada satın alındığında depozito karşılığında şişe ve alüminyum içecek kutularının iade edilmesi) ile ilgili olarak parlamentoda kısa süre önce bir yasa tasarısı sunuldu. Bu tasarıda, devletin işletmeci olması ve sistemi yönetmesi öneriliyor. Bize göre bu hiç de iyi bir yöntem değil. Devletin düzenleyici olması gerekir ve depozito sistemini uygulayan diğer tüm ülkeler, sistemin iş dünyası tarafından yönetildiğinde etkili bir şekilde çalıştığını ve devletin işletmeci olarak müdahale etmesine gerek olmadığını gösterdi."

Ayrı toplama sisteminde, farklı operatörler yer almaktadır, ancak burada başka bir sorun ortaya çıkmaktadır: toplama şirketlerinin temel gelirleri, ambalaj üreticilerinden alınan çevre temizlik vergilerden gelmektedir.

Danita Zarichinova sözlerine şöyle devam etti: “Piyasada bulunan her bir ambalaj için, renkli konteynerleri yerleştiren kuruluşlara belirli bir miktar ödeme yapıyorlar. – Esasen pratikte söz konusu kuruluşlar geri dönüştürülebilir atıkları toplamak ve bundan kazanç elde etmek için yeteri motivasyona sahip değiller. Bunun nedeni gelirlerinin başka bir yoldan gelmesidir. Sonuç olarak bunlar doğrudan biz vatandaşları etkilemektedir. Her yerde renkli konteynerlerin olmadığını görüyoruz. Büyük şehirlerde konteynerlerin hiç bulunmadığı mahalleler de var. Küçük belediyelerden bahsetmiyorum bile, orada bazı yerleşim yerlerinde ayrıştırılmış atık toplama hiç yapılmıyor. Bazı yerlerde belirli aylarda sezonluk turizm vardır ve bu yerlerde çok fazla ambalajın olduğunu kanıtlayamıyorlar. Böylece atırklar ayrı toplanmaz ve bu ambalajlar depoya gider veya daha da kötüsü, yakılır veya nehirlerin, yolların kenarlarına atılır..."

Danita Zarichinova’nın sözlerine göre, bu kuruluşlar işini oldukça etkin yapıyorlar, ancak sorun, devletin “kirleten, attığı miktar kadar öder” prensibine dayalı sistemi uygulamamasından kaynaklanıyor. Eurostat'ın 2016 verilerine göre, ülkemizdeki atıkların yüzde 36,4'ü inşaat, yüzde 25,3'ü madencilik, yüzde 10'u üretim ve yüzde 8,5'i evsel atıklardan kaynaklanıyor, ancak ücret farklılaştırılması gibi bir yaklaşım yok.

Danita Zarichinova sözlerine şöyle devam etti:

"12 seneyi aşkın bir süredir atıklarla uğraşıyorum. Çalışmaya başladığımdan beri yeni çöp vergisinin getirileceği konuşuluyordu, ancak günümüze dek bu tutar güncellenmedi. Yine farklı çıkarlar ve kurumların yetersiz motivasyonu nedeniyle. Eğer yeni ücretlendirme uygulamaya girerse, insanlar geri dönüşüm için daha fazla ayrım yapabileceklerini, canlı toprağa (komposta) dönüşebilen organik atıkları ayırabileceklerini ve böylece çok daha az atık üretebileceklerini fark edecekler. Ancak şu anda evsel atık ücreti, mülkün vergi değerine göre hesaplanıyor ki bunun atıklarla hiçbir ilgisi yok. Daha pahalı bir dairede yaşayan tek bir kişi, örneğin atıklarını ayırmak istemeyen beş kişilik bir aileden daha fazla ödeme yapıyor."

Danita Zarichinova, atık, çöp vekirlilik konularında Başkent Belediye Meclisi'nin ilgili komisyonunda dış uzman olarak görev yapmaktadır. Ayrıca, her atık yakma tesisi için zorunlu çevresel değerlendirme konusunda mevzuat değişikliklerine katkıda bulunmaktadır.  2020 yılında doğayı korumaya yönelik aktif çalışmalarından dolayı “Yılın Aktivisti” ödülünü aldı.

Çeviri: Ergül Bayraktar